Despot Stefan Lazarević (1377–1427), u tradiciji upamćen i kao Stefan Visoki, bio je srpski knez i despot, sin kneza Lazara Hrebeljanovića i kneginje Milice, rođen u Kruševcu. Upravo njemu Lazarica duguje svoju posvetu: crkva je posvećena Svetom prvomučeniku Stefanu u čast rođenja Lazarevog prvorođenog sina i naslednika. Vojskovođa, diplomata, zakonodavac, ktitor i književnik, Stefan Lazarević je jedna od najsvestranijih ličnosti srpskog srednjeg veka.
Rođenje u Kruševcu i posveta Lazarice
Stefan je rođen u kruševačkom gradu, prestonici Moravske Srbije, najverovatnije 1377. godine (pojedini istraživači rođenje pomeraju u 1374). Rođenje muškog naslednika bilo je za Lazarevu državu događaj prvog reda, jer je obezbeđivalo budućnost dinastije.
Prema mišljenju većine istraživača, knez Lazar je upravo tim povodom svoju pridvornu crkvu u Lazarevom gradu posvetio Svetom prvomučeniku i arhiđakonu Stefanu – svetitelju koji je ujedno bio zaštitnik dinastije Nemanjića i čije su ime nosili gotovo svi srpski srednjovekovni vladari. Lazarica je tako od nastanka bila i porodični i državni program u kamenu: spomen na rođenje naslednika i znak kontinuiteta sa nemanjićkom tradicijom.
Mladi knez posle Kosovskog boja (1389–1402)
Kada je knez Lazar poginuo u Boju na Kosovu 15/28. juna 1389. godine, Stefan je bio maloletan, pa je državom upravljala njegova majka, kneginja Milica. Ona je, u teškim okolnostima posle bitke, prihvatila vazalne obaveze prema Osmanlijama i time sačuvala jezgro države.
Kao osmanski vazal, mladi Stefan je sa srpskom teškom konjicom učestvovao u više velikih bitaka, u kojima se istakao ličnom hrabrošću. Prekretnica je bila bitka kod Angore (današnja Ankara) 28. jula 1402. godine, u kojoj je Tamerlan porazio i zarobio sultana Bajazita I. Slom osmanske vlasti otvorio je Stefanu prostor za samostalnu politiku.
Titula despota i prenos prestonice u Beograd
Vraćajući se iz Angorske bitke, Stefan se u avgustu 1402. godine zaustavio u Carigradu, gde mu je vizantijski car Jovan VII Paleolog dodelio titulu despota – najviše dostojanstvo posle carskog. Od tada se srpska država naziva Despotovinom.
Oko 1403–1405. godine despot Stefan Lazarević je prestonicu iz Kruševca preneo u Beograd, koji je dobio od Ugara kao saveznik kralja Žigmunda. Beograd je tada prvi put u istoriji postao srpska prestonica: despot ga je utvrdio, podigao dvor, mitropoliju i bolnicu i pretvorio ga u razvijen evropski grad. U decembru 1408. godine Žigmund je despota Stefana uvrstio među prve vitezove novoosnovanog Reda zmaja, gde je zauzimao mesto odmah iza samog kralja.
Ktitor, književnik i zakonodavac
Nastavljajući ktitorsku tradiciju svoga oca, despot Stefan je između 1407. i 1418. godine podigao manastir Manasiju (Resavu), poslednju monumentalnu zadužbinu srpskog srednjeg veka i jedan od vrhunaca Moravske škole arhitekture – stila čiji je prototip pola veka ranije bila upravo Lazarica. U Manasiji je okupio učene monahe i prepisivače, iz čega je nastala čuvena Resavska prepisivačka škola.
Despot je i sam bio pisac. Njegovo Slovo ljubve (oko 1409), poetska poslanica o ljubavi i praštanju, ubraja se među najlepše stranice stare srpske književnosti. Kao zakonodavac, izdao je 1412. godine Zakon o rudnicima, kojim je uredio rad Novog Brda, najvećeg rudarskog centra Balkana. U njegovo vreme u Srbiju su prenete i mošti Svete Petke, koje su, prema predanju, prvo bile položene u pridvornoj crkvi u Kruševcu – Lazarici.
Sveti despot Stefan Lazarević – smrt i kanonizacija
Despot Stefan je iznenada preminuo 19. jula 1427. godine u blizini današnjeg Mladenovca, u lovu. Sahranjen je u svojoj zadužbini Manasiji, a vlast je nasledio njegov sestrić Đurađ Branković.
Srpska pravoslavna crkva kanonizovala je despota Stefana 1927. godine, o petstogodišnjici smrti. Praznuje se 19. jula po julijanskom, odnosno 1. avgusta po gregorijanskom kalendaru. Time su i otac i sin – sveti knez Lazar i sveti despot Stefan – uvršteni među svetitelje, a crkva u Kruševcu ostala je jedinstven spomenik njihove veze: zadužbina oca, posvećena imenjaku i zaštitniku sina.
Više o životu despota Stefana može se naći u istorijskoj literaturi i na Vikipediji, a o okolnostima nastanka njegove rodne prestonice na stranici o istoriji Lazarice.